Prawie każdy od czasu do czasu ma złą noc. Dla niektórych osób problemy ze snem stają się jednak powtarzającym się wzorcem, który zaczyna wpływać na nastrój, koncentrację i zdrowie. Ten przewodnik wyjaśnia, jak objawia się bezsenność, co może ją powodować, jak jest klasyfikowana i diagnozowana oraz które metody leczenia są poparte dowodami klinicznymi. Obejmuje również praktyczne kroki, które mogą pomóc, oraz informacje, kiedy warto porozmawiać z pracownikiem ochrony zdrowia.

Czym jest bezsenność?

Bezsenność to zaburzenie snu i czuwania definiowane jako niezadowolenie z ilości lub jakości snu, połączone z cierpieniem lub upośledzeniem funkcjonowania w ciągu dnia. W tej definicji istotne są dwie cechy. Po pierwsze, trudność występuje nawet wtedy, gdy osoba ma odpowiednią możliwość snu, co odróżnia bezsenność od zwykłego braku wystarczającego czasu na odpoczynek. Po drugie, występują konsekwencje w ciągu dnia. Ktoś, kto mało śpi, ale czuje się dobrze i funkcjonuje prawidłowo w ciągu dnia, nie spełnia klinicznego obrazu bezsenności.

Lekarze zwykle opisują bezsenność według czasu jej trwania. Bezsenność krótkotrwała trwa krócej niż trzy miesiące i często następuje po dającym się zidentyfikować czynniku wyzwalającym, takim jak stresujące wydarzenie, choroba lub zmiana rutyny. Bezsenność przewlekłą diagnozuje się, gdy trudności ze snem i ich dzienne skutki występują co najmniej trzy noce w tygodniu przez co najmniej trzy miesiące. Kryteria diagnostyczne bezsenności przewlekłej w systemach klasyfikacji ICSD-3 i DSM-5 są ściśle zgodne, chociaż oba systemy używają różnych nazw dla diagnozy (zaburzenie bezsenności przewlekłej w ICSD-3, zaburzenie bezsenności w DSM-5).

Obecne systemy klasyfikacji odeszły również od starszych etykiet „bezsenność pierwotna” i „bezsenność wtórna”. Bezsenność, która pojawia się wraz z innym schorzeniem, takim jak depresja, przewlekły ból lub bezdech senny, jest obecnie rozumiana jako problem, który może wymagać własnego leczenia, a nie objaw, który po prostu znika, gdy inne schorzenie się poprawia.

Bezsenność jest powszechna. Badania przytaczane w literaturze klinicznej sugerują, że mniej więcej jedna na trzy osoby dorosłe ma pewne objawy bezsenności, podczas gdy mniejsza część, około jedna na dziesięć, spełnia kryteria przewlekłego zaburzenia bezsenności. National Heart, Lung, and Blood Institute opisuje bezsenność jako schorzenie, które może dotyczyć osób w każdym wieku, chociaż staje się częstsze z wiekiem i jest częściej zgłaszane przez kobiety niż przez mężczyzn.

Jakie są objawy bezsenności?

Objawy bezsenności dzielą się na dwie grupy: to, co dzieje się w nocy, oraz to, jak osoba czuje się i funkcjonuje następnego dnia. Objawy różnią się między osobami i z tygodnia na tydzień, a nie każdy doświadcza ich wszystkich.

Typowe objawy bezsenności: trudność z zaśnięciem, częste wybudzenia, zbyt wczesna pobudka i zmęczenie w ciągu dnia

Objawy nocne

Trudność w zasypianiu. Osoba leży w łóżku przez długi czas, często z zajętym umysłem, zanim nadejdzie sen. Klinicyści sprawdzają, czy zajmuje to zauważalnie dłużej niż zwykle i czy występuje regularnie.

Częste wybudzanie się w nocy. Sen jest przerywany powtarzającymi się wybudzeniami. Krótkie wybudzenia są normalne w zdrowym śnie; w bezsenności są częstsze lub dłuższe, albo osoba odczuwa je jako dokuczliwe.

Zbyt wczesne budzenie się. Osoba budzi się znacznie przed zamierzonym czasem wstawania i nie może ponownie zasnąć, co skraca całkowity czas snu.

Niemożność ponownego zaśnięcia. Po przebudzeniu sen nie powraca łatwo. Wiele osób leży z otwartymi oczami, patrząc na zegar, co może zwiększać frustrację i utrudniać ponowne zaśnięcie.

Poczucie, że sen nie jest regenerujący. Osoba może spędzić wystarczającą liczbę godzin w łóżku, a mimo to obudzić się niewypoczęta, jakby ledwo spała. Jest to czasami nazywane snem nieregenerującym, a wiele osób z bezsennością opisuje to jako najbardziej dokuczliwą część.

Objawy dzienne

Zmęczenie i niska energia. Ludzie często czują się wyczerpani, ociężali lub pozbawieni motywacji. Nie zawsze jest to to samo co senność. Wiele osób z bezsennością czuje się wyczerpanych, ale wciąż nie może drzemać w ciągu dnia.

Trudność w koncentracji lub zapamiętywaniu. Luki w uwadze, zapominalstwo i wolniejsze myślenie są powszechne po złym śnie i mogą objawiać się jako zgubione przedmioty lub przeoczone szczegóły. Niedobór snu może również negatywnie wpływać na koncentrację, pamięć, czas reakcji i codzienne funkcjonowanie.

Drażliwość i zmiany nastroju. Krótki temperament, obniżony nastrój i zmniejszona cierpliwość mogą nadwyrężać relacje. Bezsenność i problemy z nastrojem również wzajemnie na siebie wpływają, więc utrzymujące się zmiany zasługują na uwagę medyczną.

Obniżona wydajność w pracy, szkole lub codziennych czynnościach. Mogą pojawić się błędy, wolniejsze tempo pracy i trudność w nadążaniu za rutynowymi zadaniami. W niektórych sytuacjach, takich jak prowadzenie pojazdu lub obsługa maszyn, senność może również zwiększać ryzyko wypadków.

Zmartwienie lub lęk dotyczący snu. Z czasem wiele osób zaczyna obawiać się pory snu lub bać się kolejnej nieprzespanej nocy. To zmartwienie zwiększa pobudzenie psychiczne w nocy i może podtrzymywać bezsenność nawet po minięciu pierwotnego czynnika wyzwalającego.

Co powoduje bezsenność?

Bezsenność rzadko ma jedną przyczynę. Zwykle rozwija się, gdy czynnik wyzwalający, taki jak stres, choroba lub zmiana rutyny, spotyka się z czynnikami, które czynią osobę bardziej podatną na zły sen, a w niektórych przypadkach nie można zidentyfikować wyraźnej przyczyny. NHS wymienia stres, lęk, depresję, złe środowisko snu, alkohol, kofeinę i niektóre leki wśród najczęstszych czynników przyczyniających się do problemu. Ustalenie, które czynniki mają zastosowanie, ma znaczenie, ponieważ różne przyczyny wymagają różnych metod leczenia.

Stres, lęk i depresja

Czynniki psychologiczne należą do najczęstszych przyczyn problemów ze snem. Stresujące wydarzenia, takie jak żałoba, utrata pracy, konflikt w związku lub presja egzaminacyjna, utrzymują umysł i ciało w stanie czujności w czasie, gdy powinny się wyciszać. W bezsenności krótkotrwałej sen często wraca do normy, gdy stresor ustępuje.

Zaburzenia lękowe dodają utrzymujące się zmartwienie i napięcie fizyczne, które mogą opóźniać zasypianie i powodować wybudzenia w nocy. Depresja jest związana z bezsennością, a wczesne budzenie się z niemożnością ponownego zaśnięcia jest rozpoznanym wzorcem, chociaż niektórzy ludzie z depresją śpią zamiast tego zbyt dużo. Zespół stresu pourazowego może przynosić koszmary i podwyższony stan czujności, który sprawia, że sen jest lekki i łatwo przerywany.

Związek działa w obu kierunkach. Zły sen może pogarszać nastrój i lęk, a te schorzenia mogą z kolei zakłócać sen, tworząc cykl, który trudno przerwać bez pomocy. Obniżony nastrój lub utrzymujący się lęk wraz z problemami ze snem jest powodem do szukania oceny medycznej, a nie tylko porady dotyczącej snu.

Schorzenia medyczne i zmiany hormonalne

Wiele schorzeń fizycznych zakłóca sen, albo poprzez objawy, które budzą osobę, albo poprzez wpływ na systemy regulujące sen w organizmie.

Schorzenie Jak może zakłócać sen
Przewlekły ból (zapalenie stawów, ból pleców, zaburzenia bólu głowy) Ból utrudnia znalezienie wygodnej pozycji i może powodować powtarzające się wybudzenia
Astma i POChP Nocny kaszel, świszczący oddech lub duszność mogą przerywać sen
Schorzenia serca (dławica piersiowa, niewydolność serca) Dyskofort w klatce piersiowej lub duszność mogą budzić osobę
Refluks żołądkowy Zgaga często nasila się w pozycji leżącej
Częste nocne oddawanie moczu (nykturia) Powtarzające się wizyty w łazience fragmentują sen
Nadczynność tarczycy Może powodować niepokój, przyspieszone bicie serca i trudności ze snem
Bezdech senny i zespół niespokojnych nóg Przerwy w oddychaniu lub przymus poruszania nogami fragmentują sen i mogą wyglądać jak bezsenność

Ostatni wiersz zasługuje na uwagę. Bezdech senny i zespół niespokojnych nóg to odrębne zaburzenia snu z własnymi metodami leczenia, więc bezsenność, która nie reaguje na zwykłe podejścia, powinna skłonić do sprawdzenia ich obecności.

Zmiany hormonalne również odgrywają rolę. Niektóre kobiety zauważają gorszy sen w dniach przed miesiączką, a ciąża i przejście menopauzalne mają bardziej zaznaczone efekty, które omówiono w poniższych sekcjach dotyczących etapów życia.

Leki i substancje

Kilka leków na receptę i dostępnych bez recepty może zakłócać sen jako efekt uboczny. Przykłady obejmują niektóre leki przeciwdepresyjne, kortykosteroidy, niektóre leki na ciśnienie krwi, niektóre leki przeciwpadaczkowe, leki stymulujące stosowane w ADHD, leki obkurczające błonę śluzową nosa i leki przeciwbólowe zawierające kofeinę. Nie każdy jest dotknięty, a te leki są często konieczne. Każdy, kto podejrzewa, że lek wpływa na jego sen, powinien zgłosić to lekarzowi lub farmaceucie, a nie przerywać go samodzielnie.

Substancje również mają znaczenie:

  • Kofeina jest stymulantem, którego działanie może utrzymywać się przez kilka godzin, więc późnodzienna kawa, herbata, cola i napoje energetyczne mogą opóźniać sen.
  • Nikotyna jest również stymulantem i może utrudniać zasypianie.
  • Alkohol może ułatwiać zasypianie, ale ma tendencję do fragmentowania snu później w nocy i zmniejszania snu głębokiego. Regularne używanie go jako środka nasennego może pogorszyć bezsenność.
  • Narkotyki rekreacyjne, takie jak kokaina i ecstasy, mogą zakłócać sen.

Zaprzestanie picia alkoholu lub niektórych leków uspokajających może samo w sobie powodować tymczasowy wzrost trudności ze snem, więc zmiany w długotrwałym używaniu najlepiej wprowadzać pod nadzorem medycznym.

Czynniki stylu życia i środowiskowe

Wewnętrzny zegar organizmu działa najlepiej przy regularnym rytmie. Praca zmianowa, częste podróże przez strefy czasowe i nieregularne pory snu i wstawania mogą odchylić sen od zegara, dlatego jet lag i nocne zmiany są dobrze rozpoznanymi czynnikami przyczyniającymi się do bezsenności.

Jasne światło wieczorem, w tym ze ekranów, może opóźniać zegar biologiczny, chociaż wpływ korzystania z ekranów na sen różni się między badaniami i między osobami. Środowisko sypialni również ma znaczenie: hałas, światło, zbyt ciepły lub zbyt zimny pokój i niewygodne łóżko utrudniają sen. Duże posiłki blisko pory snu mogą dodawać dyskomfort, który u niektórych osób utrzymuje czuwanie.

Jakie są różne rodzaje bezsenności?

Klinicyści opisują bezsenność głównie według czasu jej trwania, a w starszej terminologii według tego, czy inne schorzenie ją wyjaśnia. Każda kategoria wskazuje na różne prawdopodobne przyczyny i różne rokowanie.

Bezsenność krótkotrwała

Bezsenność krótkotrwała, nazywana również bezsennością ostrą, to forma, która nie trwała jeszcze wystarczająco długo, aby została zaklasyfikowana jako przewlekła. Zwykle następuje po dającym się zidentyfikować czynniku wyzwalającym: stresującym wydarzeniu życiowym, chorobie, podróży, żałobie lub zmianie środowiska snu. Ponieważ przyczyna jest często tymczasowa, sen często wraca do normy, gdy sytuacja się stabilizuje, a wiele osób nigdy nie potrzebuje formalnego leczenia. Mniejszość rozwija następnie bezsenność przewlekłą, szczególnie gdy trudność ze snem utrzymuje się po minięciu czynnika wyzwalającego.

Bezsenność przewlekła

Bezsenność przewlekła jest długotrwała i często bardziej złożona niż reakcja na pojedyncze wydarzenie. Często występuje wraz z innymi schorzeniami, takimi jak depresja, lęk, przewlekły ból lub bezdech senny, i może się wahać, z lepszymi i gorszymi okresami.

Specjaliści ds. snu często wyjaśniają, jak się utrzymuje, używając trzech grup czynników. Czynniki predysponujące to leżące u podstaw skłonności, takie jak bycie lekkim śpiochem lub skłonność do zmartwień. Czynniki wyzwalające to czynniki, które zapoczątkowują problem. Czynniki podtrzymujące to zachowania i wzorce myślowe, które utrzymują go po wygaśnięciu czynnika wyzwalającego, takie jak spędzanie długich godzin w łóżku na jawie, drzemanie w ciągu dnia, poleganie na alkoholu lub lekach uspokajających, aby zasnąć, oraz narastające zmartwienie o sen. Z czasem samo łóżko może stać się związane z czuwaniem poprzez warunkowanie, co pomaga wyjaśnić, dlaczego bezsenność może trwać nawet po ustąpieniu pierwotnej przyczyny.

Cecha Bezsenność krótkotrwała Bezsenność przewlekła
Typowe czynniki wyzwalające Wyraźne wydarzenie, takie jak stres, choroba, podróż lub zmiana środowiska Często mieszanka przyczyn; pierwotny czynnik wyzwalający mógł minąć lub może być utrzymującym się schorzeniem
Co zwykle się dzieje Często ustępuje wraz z rozwiązaniem czynnika wyzwalającego Ma tendencję do utrzymywania się bez leczenia z powodu utrzymujących się nawyków i wzorców myślowych
Główny problem Zwykle samoograniczająca się, ale warta monitorowania pod kątem progresji Utrzymujące się upośledzenie w ciągu dnia i związki z innymi schorzeniami zdrowotnymi, więc zalecana jest ocena

Bezsenność pierwotna

Bezsenność pierwotna to starszy termin diagnostyczny określający bezsenność, której nie przypisywano innemu schorzeniu medycznemu, zaburzeniu zdrowia psychicznego, innemu zaburzeniu snu lub substancji. Kontrastowano ją z bezsennością wtórną, którą uważano za wynik innego problemu.

Starsze systemy klasyfikacji dzieliły bezsenność pierwotną na podtypy. Bezsenność psychofizjologiczna obejmuje podwyższone pobudzenie i wyuczone skojarzenia, które uniemożliwiają sen. Bezsenność paradoksalna opisuje osoby, które zgłaszają bardzo mało snu, chociaż obiektywne zapisy pokazują, że śpią znacznie więcej, niż postrzegają. Bezsenność idiopatyczna zaczyna się w dzieciństwie i trwa bez dającej się zidentyfikować przyczyny.

Termin ten nadal pojawia się w wielu zasobach zdrowotnych, więc czytelnicy się z nim spotkają. W obecnej praktyce odpowiada on szeroko zaburzeniu bezsenności, a klinicysta nadal będzie badał współistniejące schorzenia przed zdecydowaniem, co jest przyczyną problemu.

Bezsenność w różnych grupach wiekowych i etapach życia

Bezsenność może wystąpić w każdym wieku, ale jej przyczyny, typowy wzorzec i odpowiednie metody leczenia zmieniają się z jednego etapu życia na następny.

Bezsenność w czasie ciąży i po porodzie

Problemy ze snem są bardzo powszechne w czasie ciąży i w miesiącach po porodzie. W ciąży ból pleców, zgaga, częste oddawanie moczu, niespokojne nogi, ruchy płodu i zmartwienie o poród mogą przerywać sen. Po porodzie nocne karmienia i opieka nad niemowlęciem fragmentują sen z oczywistych powodów, ale bezsenność odnosi się do czegoś innego: trudności ze snem nawet wtedy, gdy dziecko śpi i istnieje możliwość odpoczynku.

Utrzymujące się trudności ze snem wraz z obniżonym nastrojem, lękiem lub natrętnymi zmartwieniami należy zgłosić położnej, lekarzowi lub pielęgniarce środowiskowej, ponieważ mogą być związane z depresją przedporodową lub poporodową. Badania kliniczne terapii poznawczo-behawioralnej bezsenności (CBT-I) u kobiet w ciąży, w tym programów online, wykazały poprawę objawów bezsenności, a jedno badanie wykazało, że leczenie w czasie ciąży było związane z lepszym snem po porodzie. Każdy, kto jest w ciąży lub karmi piersią, powinien skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia przed przyjęciem jakiegokolwiek leku nasennego, suplementu lub produktu ziołowego.

Bezsenność w okresie menopauzy

Skargi na sen należą do najczęstszych powodów, dla których kobiety szukają opieki w średnim wieku, a bezsenność staje się częstsza w okresie okołomenopauzalnym i po menopauzie. Uderzenia gorąca i nocne poty są głównym czynnikiem, ponieważ powodują wybudzenia, a po przebudzeniu niektóre kobiety mają trudność z ponownym zaśnięciem. Zmiany nastroju i lęk w tym okresie mogą pogłębiać problem.

Bezdech senny staje się również częstszy po menopauzie, więc głośne chrapanie, sapanie lub utrzymujące się nocne wybudzenia pomimo dobrych nawyków powinny być ocenione, a nie uznane za hormonalne. CBT-I jest uznawana za leczenie pierwszego wyboru w przypadku bezsenności przewlekłej, a badania testowały również wersje dostosowane do objawów menopauzalnych. Terapia hormonalna może poprawić sen u niektórych kobiet, których wybudzenia są spowodowane uderzeniami gorąca, ale jest przepisywana na objawy menopauzalne, a nie jako leczenie bezsenności, i wiąże się z własną równowagą ryzyka i korzyści do omówienia z lekarzem.

Bezsenność u dzieci i nastolatków

Bezsenność u dzieci przybiera różne formy w zależności od wieku. Diagnoza generalnie nie jest stawiana w pierwszych miesiącach życia, ponieważ sen niemowląt wciąż się konsoliduje. U małych dzieci bezsenność jest najczęściej behawioralna. Dziecko może mieć trudność z zaśnięciem bez określonego warunku, takiego jak kołysanie lub obecność rodzica, lub może opierać się porze snu, gdy granice są niespójne. Szacunki sugerują, że około 15 do 20 procent dzieci ma utrzymujące się trudności ze snem tego rodzaju.

U nastolatków bezsenność jest częściej związana z przesunięciem zegara biologicznego w kierunku późniejszych pór snu i wstawania, w połączeniu z wczesnym rozpoczęciem szkoły, nieregularnym snem w weekendy oraz lękiem lub obniżonym nastrojem. Jest również częściej obserwowana u dzieci z ADHD, autyzmem lub padaczką. Leczenie koncentruje się na spójnych rutynach i podejściach behawioralnych, a leki zwykle nie są pierwszą opcją i powinny być stosowane wyłącznie pod nadzorem specjalisty. Rodzice, którzy są zaniepokojeni snem dziecka lub którzy widzą senność w ciągu dnia, zmiany nastroju lub pogorszenie wyników w szkole, powinni porozmawiać z pediatrą lub lekarzem rodzinnym.

Bezsenność u osób starszych

Bezsenność staje się częstsza z wiekiem, ale zły sen nie jest po prostu normalną częścią starzenia się. Osoby starsze potrzebują mniej więcej tyle samo snu co młodsi dorośli. Zmienia się struktura snu: sen staje się lżejszy i bardziej fragmentaryczny, sen głęboki maleje, a zegar biologiczny ma tendencję do przesuwania się w kierunku wcześniejszych pór snu i wstawania. Trudność w utrzymaniu snu i zbyt wczesne budzenie się to najczęstsze skargi.

Większość bezsenności w późniejszym życiu jest związana z innymi czynnikami, w tym przewlekłym bólem, schorzeniami serca i płuc, nykturią, depresją, lękiem, bezdechem sennym i skutkami wielu leków. Przegląd leków i leczenie tych schorzeń może poprawić sen. Osoby starsze mają również wyższe ryzyko działań niepożądanych tabletek nasennych, w tym senności, splątania i upadków, co jest jednym z powodów, dla których ogólnie preferowane są podejścia niefarmakologiczne. Utrzymujące się wyczerpanie lub zakłócenie snu trwające dłużej niż kilka tygodni warto omówić z lekarzem.

Jak diagnozuje się bezsenność?

Bezsenność jest diagnozowana głównie poprzez rozmowę kliniczną i badanie, a nie poprzez badanie krwi lub skan mózgu. Diagnoza opiera się w dużej mierze na własnej relacji osoby o jej snie i tym, jak na nią wpływa, wsparta historią medyczną i, w razie potrzeby, narzędziami śledzącymi wzorce snu w czasie. Cel jest dwojaki: potwierdzić, że wzorzec odpowiada bezsenności, oraz znaleźć jakiekolwiek schorzenie, lek lub nawyk, który może się do niej przyczyniać.

Podczas oceny medycznej

Lekarz zwykle zaczyna od pytania, kiedy problem się zaczął i jak wygląda typowa noc: kiedy osoba idzie spać, ile czasu zajmuje zaśnięcie, jak często i na jak długo się budzi oraz o której godzinie wstaje na cały dzień. Zapyta również, jak zmęczona, skoncentrowana i dobrze się czuje osoba w ciągu dnia.

Następnym krokiem jest szerszy przegląd zdrowia i nawyków. Zwykle obejmuje to obecne i przeszłe schorzenia medyczne, wszystkie leki na receptę i bez recepty, suplementy oraz używanie kofeiny, alkoholu i nikotyny. Ponieważ nastrój i sen są ściśle związane, lekarz często bada również obniżony nastrój, lęk i stres.

Pytania o inne zaburzenia snu są ważną częścią oceny. Głośne chrapanie, przerwy w oddychaniu zauważone przez partnera, przymus poruszania nogami wieczorem lub nietypowe zachowanie podczas snu mogą wskazywać na bezdech senny, zespół niespokojnych nóg lub parasomnię, a nie tylko bezsenność. Obserwacje partnera łóżkowego mogą być tutaj przydatne. Badanie fizyczne może ujawnić wskazówki dotyczące schorzeń podstawowych, a badania krwi nie są rutynowe, ale mogą być zlecone, jeśli podejrzewa się konkretną przyczynę, taką jak problem z tarczycą.

Poprzez dzienniczki snu i kwestionariusze

Dzienniczek snu to codzienny zapis, zwykle prowadzony przez jeden do dwóch tygodni, kiedy osoba poszła spać, ile czasu zajęło zaśnięcie, ile razy się obudziła, kiedy wstała i jak czuła się następnego dnia. Powszechnie stosowany jest standardowy format znany jako Consensus Sleep Diary. Wiele dzienniczków rejestruje również używanie kofeiny, alkoholu i leków, co pomaga powiązać nawyki z złymi nocami. Dzienniczki ujawniają wzorce, których ludzie często nie pamiętają dokładnie, takie jak nieregularne pory lub kilka bardzo złych nocy zniekształcających ogólne wrażenie, i dają punkt odniesienia, względem którego można mierzyć leczenie.

Kwestionariusze dodają ustrukturyzowany wynik:

  • Insomnia Severity Index: krótki, siedmiopunktowy kwestionariusz, który ocenia nasilenie trudności ze snem i jego wpływ na codzienne życie.
  • Epworth Sleepiness Scale: mierzy, jak prawdopodobne jest, że osoba zaśnie w codziennych sytuacjach, co pomaga odróżnić bezsenność od schorzeń powodujących nadmierną senność.
  • Pittsburgh Sleep Quality Index: podsumowuje jakość snu w poprzednim miesiącu, chociaż jest używany do opisu snu, a nie do diagnozowania bezsenności.

Poprzez dodatkowe testy diagnostyczne, gdy to konieczne

Większość osób z bezsennością nie potrzebuje badania snu. Wytyczne kliniczne American Academy of Sleep Medicine odradzają rutynowe badanie nocne w przypadku bezsenności, ponieważ diagnoza nie zależy od niego. Dalsze testy są rozważane, gdy historia sugeruje inne zaburzenie snu lub gdy zwykłe podejścia nie zadziałały.

Test Co pokazuje Kiedy może być użyty
Polisomnografia (nocne badanie snu) Aktywność mózgu, oddychanie, rytm serca, poziom tlenu i ruchy ciała podczas snu Gdy podejrzewa się bezdech senny lub zaburzenie ruchowe kończyn, gdy diagnoza jest niepewna, gdy leczenie zawiodło lub gdy sen obejmuje gwałtowne lub szkodliwe zachowanie
Aktygrafia (monitor ruchu noszony na nadgarstku) Szacowane okresy snu i czuwania przez kilka dni do tygodni Aby wyjaśnić nieregularny rytm snu lub gdy relacja osoby o jej snie jest trudna do interpretacji
Badania krwi Poziomy związane z konkretnymi schorzeniami, takimi jak czynność tarczycy Tylko gdy podejrzewa się konkretną przyczynę medyczną

Aktygrafia ma tendencję do przeszacowywania ilości snu osoby, więc wspiera dzienniczek snu, a nie go zastępuje.

Jak leczyć bezsenność?

Leczenie zależy od objawów osoby, historii medycznej i czynników stojących za problemem ze snem. W przypadku bezsenności przewlekłej u dorosłych terapia poznawczo-behawioralna bezsenności jest zalecanym leczeniem pierwszego wyboru. Leki mają bardziej ograniczoną, krótkoterminową rolę, a suplementy i naturalne środki mają słabsze dowody. Leczenie współistniejącego schorzenia, takiego jak ból, depresja lub bezdech senny, jest często częścią planu.

Terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I)

CBT-I to ustrukturyzowany, ograniczony czasowo program, który targets myśli i zachowania utrzymujące bezsenność. American College of Physicians zaleca CBT-I jako leczenie początkowe dla wszystkich dorosłych z przewlekłym zaburzeniem bezsenności, oceniając zalecenie jako silne, a dowody wspierające jako umiarkowanej jakości.

CBT-I łączy kilka technik:

  • Restrykcja snu tymczasowo ogranicza czas w łóżku do ilości snu, którą osoba faktycznie otrzymuje, a następnie rozszerza go, gdy sen staje się bardziej wydajny. Może powodować dodatkową senność w ciągu dnia w pierwszych tygodniach, więc należy zachować ostrożność podczas prowadzenia pojazdów.
  • Kontrola bodźców odbudowuje związek między łóżkiem a snem, na przykład poprzez chodzenie do łóżka tylko wtedy, gdy jest się sennym i opuszczanie łóżka po długim okresie czuwania.
  • Techniki poznawcze kwestionują niepomocne przekonania o snie, takie jak oczekiwanie, że jedna zła noc zrujnuje następny dzień.
  • Trening relaksacyjny zmniejsza napięcie fizyczne i psychiczne, które utrudnia sen.
  • Edukacja o snie wyjaśnia, jak działa sen i które nawyki pomagają lub przeszkadzają.

CBT-I zwykle trwa kilka tygodni i może być prowadzona przez wyszkolonego terapeutę, w grupach, przez telefon lub poprzez ustrukturyzowane programy online. Jej korzyści mają tendencję do utrzymywania się po zakończeniu leczenia, co jest jednym z powodów, dla których jest preferowana nad lekami. Niektóre elementy, szczególnie restrykcja snu, mogą wymagać dostosowania dla osób z schorzeniami takimi jak choroba afektywna dwubiegunowa lub zaburzenia napadowe, więc zalecany jest nadzór wyszkolonego klinicysty. Dostęp może być ograniczony przez dostępność wyszkolonych terapeutów, a programy cyfrowe są jednym ze sposobów na jego poszerzenie.

Leki na bezsenność

Leki są rozważane, gdy sama CBT-I nie była wystarczająca lub gdy objawy są ciężkie i wymagają krótkoterminowego złagodzenia. American College of Physicians zaleca, aby lekarze i pacjenci podejmowali tę decyzję wspólnie, ważąc korzyści, szkody i koszty. Leki nasenne na receptę są generalnie przeznaczone do krótkoterminowego stosowania, a FDA zaleca, aby bezsenność, która nie poprawia się w ciągu siedmiu do dziesięciu dni od rozpoczęcia leczenia, została ponownie oceniona.

Kilka klas leków na receptę jest stosowanych w bezsenności, w tym benzodiazepiny i pokrewne „Z-leki”, antagoniści receptora oreksyny, agoniści receptora melatoniny i uspokajające leki przeciwdepresyjne w małych dawkach. Wybór zależy od wzorca trudności ze snem osoby, wieku, innych schorzeń medycznych i innych przyjmowanych leków, dlatego musi być dokonany przez osobę przepisującą.

Leki nasenne niosą ze sobą ryzyko. Możliwe skutki obejmują senność następnego dnia, zawroty głowy, upośledzenie pamięci i koordynacji, tolerancję, uzależnienie i bezsenność z odbicia po odstawieniu. Niektóre mogą wywoływać złożone zachowania, takie jak lunatykowanie lub prowadzenie pojazdu we snie, a łączenie ich z alkoholem lub innymi środkami uspokajającymi zwiększa ryzyko poważnych szkód. Osoby starsze są szczególnie podatne na upadki i splątanie. Leki nasenne dostępne bez recepty zawierające uspokajające leki przeciwhistaminowe mają ograniczone dowody korzyści i mogą powodować senność w ciągu dnia i inne działania niepożądane.

Każdy, kto przyjmuje przepisany lek nasenny, nie powinien przerywać go ani zmieniać dawki bez rozmowy z pracownikiem ochrony zdrowia, ponieważ często konieczne jest stopniowe zmniejszanie.

Naturalne środki i techniki relaksacyjne

Techniki relaksacyjne mają silniejsze dowody w tej grupie. Metody takie jak progresywna relaksacja mięśni, powolne oddychanie przeponowe i medytacja uważności mają na celu obniżenie pobudzenia fizycznego i psychicznego, które utrzymuje ludzi w stanie czuwania. Są stosowane jako jeden ze składników CBT-I i mogą być również praktykowane samodzielnie, z najlepszymi wynikami, gdy są praktykowane regularnie, a nie tylko w złą noc. Łagodne praktyki, takie jak joga i tai chi, mogą pomóc niektórym osobom, chociaż dowody na ich wpływ na bezsenność są mniej spójne.

Środki ziołowe są mniej niezawodne. Waleriana, rumianek i lawenda są popularne, ale badania ich wpływu na bezsenność są generalnie małe, różnią się jakością i przyniosły niespójne wyniki. „Naturalne” nie oznacza wolnego od ryzyka: produkty ziołowe nie są regulowane jak leki, ich moc i czystość różnią się między markami, a niektóre mogą wchodzić w interakcje z przepisanymi lekami. Każdy, kto używa ich wraz z innymi lekami lub kto jest w ciąży lub karmi piersią, powinien najpierw skonsultować się z farmaceutą lub lekarzem.

Melatonina i inne suplementy

Melatonina to hormon, który organizm uwalnia wieczorem, aby sygnalizować noc, i jest sprzedawana jako suplement w wielu krajach. National Center for Complementary and Integrative Health zauważa, że wytyczne praktyki nie znajdują wystarczająco silnych dowodów, że melatonina pomaga w bezsenności przewlekłej. Jej najjaśniejsze zastosowania dotyczą problemów z rytmem snu, takich jak jet lag i zaburzenie opóźnionej fazy snu i czuwania, a nie bezsenności w ogóle.

Krótkoterminowe stosowanie wydaje się bezpieczne dla większości dorosłych, ale długoterminowe bezpieczeństwo nie jest dobrze ustalone. Zgłaszane działania niepożądane obejmują ból głowy, zawroty głowy, nudności i senność w ciągu dnia. Zaleca się ostrożność w czasie ciąży i karmienia piersią, u dzieci oraz u osób przyjmujących leki takie jak leki rozrzedzające krew lub leki przeciwpadaczkowe. Dawka i jakość są również problemem, ponieważ analizy produktów komercyjnych wykazały, że zawartość melatoniny może znacznie różnić się od tego, co podaje etykieta.

Magnez to另一个 common choice, ale dowody są ograniczone. Niewielka liczba badań, głównie u osób starszych, ma niską jakość i nie wykazuje wyraźnie, że magnez leczy bezsenność. Wysokie dawki mogą powodować biegunkę, a osoby z chorobą nerek powinny zasięgnąć porady medycznej przed użyciem. Ta sama ogólna zasada dotyczy każdego suplementu reklamowanego na sen: dowody rzadko odpowiadają twierdzeniom, suplementy nie powinny zastępować CBT-I, a przed rozpoczęciem należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie gdy involved są inne leki.

Jak radzić sobie z bezsennością: praktyczne sposoby na poprawę snu

Poniższe nawyki wspierają zdrowy sen i mogą pomóc w łagodnych lub krótkotrwałych problemach ze snem. Nie są gwarantowanym leczeniem bezsenności przewlekłej, a gdy trudność ze snem utrzymuje się pomimo dobrych nawyków, ustrukturyzowane podejścia opisane powyżej są następnym krokiem.

Nawyki, które mogą pomóc przy bezsenności: stała pora snu, mniej ekranów, spokojna rutyna i relaks wieczorem

Utrzymuj spójny harmonogram snu

Regularny rytm pomaga zegarowi biologicznemu przewidzieć, kiedy czuć się sennym i czujnym. Wstawanie o tej samej porze każdego dnia, w tym w weekendy, jest najskuteczniejszą kotwicą, ponieważ stała pora wstawania pomaga ustalić timing senności tego wieczoru. Chodzenie do łóżka, gdy jest się naprawdę sennym, a nie z powodu zegara, pozwala uniknąć długich okresów sfrustrowanego czuwania. Ekspozycja na poranne światło dzienne wzmacnia zegar. Jeśli potrzebna jest drzemka, krótka wcześniej po południu jest mniej prawdopodobne, że zakłóci nocny sen niż długa lub późna.

Popraw swoje środowisko snu

Sypialnia, która jest ciemna, cicha i wygodnie chłodna, wspiera sen. Praktyczne zmiany obejmują zasłony zaciemniające lub opaskę na oczy, zatyczki do uszu lub stały dźwięk tła maskujący hałas oraz wygodny materac i pościel. Wielu specjalistów ds. snu sugeruje chłodny pokój, często podawany jako około 16 do 19°C. Trzymanie łóżka do snu, a nie do pracy lub przeglądania, pomaga mózgowi kojarzyć je z odpoczynkiem, a przyciemnianie świateł i odsuwanie telefonów od łóżka w godzinie przed snem ogranicza wieczorną ekspozycję na światło.

Unikaj kofeiny i alkoholu przed snem

W przypadku kofeiny timing ma większe znaczenie niż sama ilość. Badania wykazały, że kofeina przyjęta nawet sześć godzin przed porą snu może zmniejszyć sen, więc dla wielu osób wczesnopopołudniowy cutoff działa lepiej niż późnowieczorny. Kofeina występuje w herbacie, coli, czekoladzie, napojach energetycznych i niektórych lekach przeciwbólowych, a kawa bezkofeinowa nadal zawiera niewielką ilość. Alkoholu najlepiej unikać w godzinach przed snem i nie należy go używać jako regularnego środka nasennego. Nikotyna jest również stymulantem, więc palacze mogą spać lepiej, unikając jej blisko pory snu.

Przestrzegaj relaksującej rutyny przed snem

Okres wyciszenia od 30 do 60 minut daje umysłowi szansę na zwolnienie. Czytanie, łagodne rozciąganie, ciepła kąpiel, słuchanie spokojnej muzyki lub opisane wcześniej metody oddychania i relaksacji działają, pod warunkiem że aktywność jest cicha i nie stymulująca. E-maile służbowe, niepokojące wiadomości i intensywne rozmowy lepiej zostawić na wcześniejszy wieczór. Dla osób, których umysł pędzi w nocy, zapisanie zmartwień lub listy zadań wcześniej wieczorem może pomóc, a niektóre badania sugerują, że może skrócić czas potrzebny na zaśnięcie. Patrzenie na zegar ma tendencję do zwiększania lęku o sen, więc odwrócenie go od widoku jest prostą korektą.

Ćwicz regularnie

Regularna aktywność fizyczna jest związana z lepszą jakością snu, a korzyści narastają przez tygodnie, a nie po jednej sesji. Cel około 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo, takiej jak szybki spacer lub jazda na rowerze, odpowiada ogólnym wytycznym zdrowotnym i jest rozsądnym celem dla większości dorosłych. Poranne lub popołudniowe ćwiczenia pasują do większości osób, podczas gdy intensywne ćwiczenia bardzo blisko pory snu mogą u niektórych utrudniać zaśnięcie. Ćwiczenia na świeżym powietrzu dodają ekspozycję na światło dzienne, co wspiera zegar biologiczny. Osoby ze schorzeniami medycznymi lub które przez długi czas były nieaktywne powinny skonsultować się z lekarzem przed rozpoczęciem nowej rutyny.

Co robić, gdy nie możesz zasnąć

Gdy sen nie nadchodzi, najbardziej użyteczną reakcją jest unikanie walki z nim. Próba mocniejszego zaśnięcia zwiększa frustrację i czujność, co odpycha sen dalej. Kilka spokojnych kroków działa lepiej niż leżenie w łóżku i zmuszanie się do zaśnięcia.

  • Wstań z łóżka po około 20 minutach. Szacowanie czasu w nocy jest zawodne, więc nie ma potrzeby sprawdzać zegara. Jeśli czujesz się szeroko obudzony i spięty, przenieś się do innego pokoju.
  • Zrób coś cichego przy słabym świetle. Czytanie papierowej książki, słuchanie cichego audio lub łagodne rozciąganie to dobre opcje. Unikaj jasnych ekranów, pracy i wszystkiego, co angażuje lub denerwuje.
  • Wróć do łóżka tylko wtedy, gdy jesteś senny. Senność różni się od zmęczenia. Objawia się ciężkimi powiekami i błądzącym umysłem, a czekanie na nią utrzymuje związek łóżka ze snem, a nie z frustracją.
  • Zwolnij oddech. Wydychanie powietrza dłużej niż wdech, na przykład wdech przez cztery liczenia i wydech przez sześć, może złagodzić napięcie fizyczne towarzyszące pędzącemu umysłowi.
  • Puść wynik. Cichy odpoczynek w ciemności jest nadal relaksujący, a przypomnienie sobie, że jedna zła noc prawdopodobnie nie wyrządzi szkody, zdejmuje presję z następnej.

Pomaga unikać przyjmowania dodatkowych środków nasennych pod wpływem impulsu w nocy, szczególnie w połączeniu z alkoholem lub z już przepisanymi lekami. Jeśli niemożność zaśnięcia zdarza się przez większość nocy, zasługuje na właściwą ocenę, a nie powtarzane środki zaradcze w środku nocy.

Jakie są skutki przewlekłej bezsenności?

Przewlekła bezsenność jest związana z wyższym ryzykiem problemów ze zdrowiem psychicznym, schorzeń sercowo-naczyniowych i metabolicznych, wypadków i obniżonej jakości życia. Większość dowodów pochodzi z badań obserwacyjnych, które pokazują związki, a nie dowód, że bezsenność bezpośrednio powoduje te wyniki, a ryzyka są statystyczne w dużych grupach, a nie przewidywaniami dla jakiejkolwiek jednej osoby.

  • Zdrowie psychiczne. Osoby z utrzymującą się bezsennością są bardziej narażone na rozwój depresji i lęku. Badania długoterminowe sugerują, że bezsenność może pojawiać się przed depresją, jak i po niej, dlatego problemy ze snem są traktowane poważnie jako możliwy wczesny sygnał ostrzegawczy i nie są lekceważone jako zwykły objaw.
  • Zdrowie serca i metabolizmu. Badania wiążą utrzymującą się bezsenność z wyższymi wskaźnikami wysokiego ciśnienia krwi, chorób serca, udaru i cukrzycy typu 2. Proponowane wyjaśnienia obejmują przedłużoną aktywację systemów stresu organizmu, stan zapalny i zmiany w sposobie, w jaki organizm radzi sobie z cukrem we krwi. Mechanizmy te nie są w pełni ustalone, a wspólne czynniki, takie jak inne choroby, leki i styl życia, utrudniają interpretację obrazu.
  • Pamięć i myślenie. Niektóre badania u osób starszych wiążą bezsenność z problemami z pamięcią i większym ryzykiem pogorszenia funkcji poznawczych. Ten obszar wciąż się rozwija i nie jest jeszcze jasne, jaka część związku jest przyczyną, a jaka wspólnymi schorzeniami podstawowymi.
  • Wypadki i codzienne bezpieczeństwo. Bezsenność jest związana z większym prawdopodobieństwem wypadków drogowych, błędów w miejscu pracy i, u osób starszych, upadków.
  • Jakość życia i praca. Osoby z przewlekłą bezsennością zgłaszają niższą jakość życia, częściej opuszczają pracę i korzystają z więcej usług zdrowotnych niż osoby, które dobrze śpią.

Dowody na to, czy leczenie bezsenności obniża długoterminowe ryzyko chorób, wciąż się pojawiają. Jasne jest, że leczenie może poprawić sen i funkcjonowanie w ciągu dnia, co jest wystarczającym powodem, aby go szukać.

Kiedy powinieneś zgłosić się do lekarza z powodu bezsenności?

Zgłoś się do lekarza, gdy problemy ze snem utrzymują się dłużej niż kilka tygodni pomimo rozsądnych nawyków snu lub gdy zakłócają codzienne życie, nastrój, pracę lub bezpieczeństwo. Wizyta u lekarza nie prowadzi automatycznie do leczenia farmakologicznego, a pierwsze kroki często obejmują historię snu i omówienie leczenia behawioralnego.

Porada medyczna jest szczególnie wskazana w następujących sytuacjach:

  • Trudność ze snem występuje kilka nocy w tygodniu i trwa miesiąc lub dłużej.
  • Czujesz się niezdolny do funkcjonowania w ciągu dnia lub czujesz senność podczas prowadzenia pojazdu lub obsługi maszyn.
  • Chrapiesz głośno, sapiesz lub przestajesz oddychać podczas snu, albo odczuwasz niekomfortowy przymus poruszania nogami wieczorem.
  • Obniżony nastrój, utrzymujący się lęk lub utrata zainteresowania rzeczami towarzyszą problemowi ze snem.
  • Polegasz na alkoholu, tabletkach nasennych lub suplementach, aby zasnąć, lub twój sen pogorszył się po rozpoczęciu nowego leku.
  • Odgrywasz sny, lunatykujesz lub wykazujesz inne nietypowe zachowanie podczas snu.
  • Jesteś w ciąży lub problem ze snem dotyczy dziecka lub nastolatka.

Myśli o skrzywdzeniu siebie wymagają pilnej pomocy. Skontaktuj się natychmiast z lokalnymi służbami ratunkowymi lub linią kryzysową, zamiast czekać na rutynową wizytę.

Przyniesienie dzienniczka snu obejmującego ostatni tydzień lub dwa oraz listy wszystkich leków i suplementów sprawia, że wizyta jest bardziej użyteczna.

Najczęściej zadawane pytania dotyczące bezsenności

Czy bezsenność może minąć sama?

Bezsenność krótkotrwała często mija, szczególnie gdy została wywołana tymczasowym stresorem, takim jak choroba, deadline lub podróż, a sen ma tendencję do normalizowania się, gdy czynnik wyzwalający słabnie. Bezsenność przewlekła jest mniej prawdopodobne, że ustąpi bez pomocy, ponieważ nawyki i zmartwienia, które rozwinęły się wokół złego snu, utrzymują ją nawet po minięciu pierwotnej przyczyny. Jeśli problemy ze snem trwają dłużej niż kilka tygodni, warto szukać porady zamiast czekać.

Jak długo trwa bezsenność?

Różni się to znacznie. Bezsenność krótkotrwała może trwać od kilku nocy do kilku tygodni, podczas gdy bezsenność przewlekła może trwać miesiące lub lata i często waha się między lepszymi i gorszymi okresami. Nieleczona bezsenność przewlekła ma tendencję do utrzymywania się lub powracania. W przypadku ustrukturyzowanego leczenia, takiego jak CBT-I, wiele osób zauważa poprawę w ciągu kilku tygodni do kilku miesięcy, chociaż tempo różni się między osobami.

Czy stres może powodować bezsenność?

Tak. Stres utrzymuje ciało i umysł w stanie czujności, co utrudnia zasypianie i utrzymanie snu, i jest jednym z najczęstszych czynników wyzwalających bezsenność krótkotrwałą. Dla większości osób sen poprawia się, gdy stres słabnie. Gdy stres jest ciągły lub sen pozostaje zły po zakończeniu stresującego okresu, bezsenność może stać się problemem samym w sobie, a profesjonalne wsparcie zarówno dla stresu, jak i snu może pomóc.

Czy alkohol może powodować bezsenność?

Tak. Chociaż alkohol może ułatwiać zasypianie, ma tendencję do zakłócania snu później w nocy, powodując wybudzenia i lżejszy, mniej regenerujący sen. Regularne intensywne picie jest związane z utrzymującymi się problemami ze snem, a sen może być również zakłócony, gdy ktoś ogranicza lub przestaje pić. Każdy z utrzymującą się bezsennością, kto regularnie pije, powinien wspomnieć o tym swojemu lekarzowi, a każdy, kto pije intensywnie, powinien zasięgnąć porady przed nagłym zaprzestaniem.

Jaka jest najskuteczniejsza metoda leczenia bezsenności?

W przypadku bezsenności przewlekłej u dorosłych terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I) jest leczeniem zalecanym w pierwszej kolejności przez wytyczne kliniczne, w tym przez American College of Physicians. Leki mogą być dodane w celu krótkoterminowego złagodzenia, jeśli sama CBT-I nie wystarcza, a leczenie współistniejących schorzeń, takich jak ból, depresja lub bezdech senny, jest często częścią podejścia. Najlepsza opcja dla osoby zależy od jej objawów i historii medycznej.

Czy melatonina może pomóc w bezsenności?

Dowody na melatoninę w bezsenności przewlekłej są ograniczone, a wytyczne nie zalecają jej do tego celu. Jest lepiej wspierana w przypadku problemów z rytmem snu, takich jak jet lag. Krótkoterminowe stosowanie wydaje się bezpieczne dla większości dorosłych, ale jego długoterminowe bezpieczeństwo jest nieznane, a ilość w produktach różni się między markami. Zapytaj lekarza lub farmaceutę przed użyciem, szczególnie w czasie ciąży lub karmienia piersią, u dzieci lub wraz z innymi lekami.

Czy magnez może pomóc w bezsenności?

Nie ma solidnych dowodów, że magnez leczy bezsenność. Nieliczne dostępne małe badania, głównie u osób starszych, mają niską jakość. Otrzymywanie magnezu poprzez zróżnicowaną dietę jest częścią ogólnego zdrowia, ale suplement raczej nie rozwiąże bezsenności samodzielnie. Wysokie dawki mogą powodować biegunkę, a osoby z problemami z nerkami powinny najpierw zasięgnąć porady medycznej.

Jak mogę szybciej zasnąć?

Rzadko istnieje szybkie rozwiązanie, ale kilka rzeczy niezawodnie pomaga z czasem: stała pora wstawania, spokojne wyciszenie przed snem i regularna praktyka relaksacyjna. W samą noc próba mocniejszego wysiłku zwykle przynosi odwrotny skutek, podczas gdy relaks i wstanie z łóżka, jeśli sen nie nadchodzi, mają tendencję do lepszego działania. Jeśli zasypianie zajmuje dużo czasu przez większość nocy, ocena medyczna i CBT-I są skuteczniejsze niż szukanie sztuczki.

Wnioski

Bezsenność jest powszechna i dla wielu osób jest tymczasowa. Gdy staje się utrzymująca, jest uznanym schorzeniem medycznym z skutecznym leczeniem. Pierwszym krokiem jest zrozumienie, co za nią stoi, czy to stres, schorzenie medyczne, lek, nawyk, czy mieszanka. W przypadku bezsenności przewlekłej terapia poznawczo-behawioralna bezsenności jest najlepiej wspieranym leczeniem. Leki i suplementy odgrywają mniejszą rolę, a dobre nawyki snu wspierają każdy plan, ale rzadko rozwiązują długotrwałe problemy samodzielnie. Każdy, czyj sen był zły przez więcej niż kilka tygodni lub którego życie w ciągu dnia jest dotknięte, powinien porozmawiać z pracownikiem ochrony zdrowia. Ten artykuł oferuje ogólne informacje i nie zastępuje indywidualnej porady medycznej.